آسایش حرارتی در فضاهای شهری به دلیل نقش چشمگیر آن در کیفیت این فضاها از اهمیت به سزایی برخوردار است. بنابراین، ضروری است طراحی فرم فضاهای شهری با در نظر گرفتن اصول آسایش حرارتی صورت گیرد. پژوهش حاضر به کمک شاخص های آسایش حرارتی، چارچوبی برای سنجش جامع اثرات فرم شهری بر عملکرد حرارتی (آسایش و استرس حرارتی) در فصول گرم سال ارائه. همچنین، فرایند تدوین الگوی فضایی-زمانی آسایش حرارتی به مثابه ابزاری برای سنجش سناریوهای طراحی بافت های مسکونی در راستای کاهش جزایر حرارتی معرفی می شود. در تحقیق حاضر، مؤلفه های فرم بافت شهری از قبیل نسبت فضای باز و نیز مؤلفه های مربوط به پروفایل معابر، از قبیل ارتفاع ساختمان ها، جهت و درجه محصوریت در نمونه های منتخب شهر تهران بررسی گردیده است. ارزیابی نقش این دو دسته مؤلفه در عملکرد آسایش حرارتی سبب می شود تا نقش توأمان مؤلفه های فرم ساختمان ها و معابر در بافت های شهری باهمدیگر دیده شود. بر این اساس، عملکرد هر یک از گونه بافت های شهری در تأمین آسایش حرارتی و نیز ایجاد استرس حرارتی تعیین و تحلیل می گردد. چنین تحلیل های فضایی-زمانی در محیط شهری، طراح را قادر به ارزیابی طرح خود کرده و راهکارهایی برای بهبود وضعیت موجود ارائه دهد تا کیفیت فضاهای شهری در اقلیم های گرم ارتقا یابد.

بیان بیان مسئله: آسیب پذیری انسان و محیط شهری در برابر تغییر در الگوهای اقلیمی باید با برنامه ریزی و طراحی مناسب فضاهای شهری کاهش یابد. در این زمینه، زیرساخت های سبز وسیله مهمی برای کاهش گرمای شهری و افزایش سلامت، رفاه و آسایش حرارتی در مناطق شهری است.هدف: هدف از این پژوهش سنجش اثرات زیرساخت سبز شهری با رویکرد طراحی حساس به اقلیم در محله گل محمدی اصفهان به عنوان نمونه مورد مطالعاتی است. در این راستا ضمن بازخوانی مفاهیم مرتبط با طراحی شهری حساس به اقلیم و نقش زیرساخت سبز شهری در آن، شرایط اقلیمی محدوده مورد مطالعه مورد بررسی قرار می گیرد تا بتوان اثرات زیرساخت سبز شهری را در شاخص های مرتبط مورد ارزیابی قرار داد.روش: در این پژوهش نقش شبیه سازی و تحلیل داده ها و سنجش با به کارگیری نرم افزار  ENVI-met انجام و جهت جمع بندی و نتیجه گیری تحقیق از استدلال منطقی بهره گرفته شده است. همچنین روند تحلیلی از طریق سناریونویسی و شبیه سازی آنها در نرم افزار شبیه ساز اقلیم انجام شده است تا بتوان به سناریوهای مختلف از زیرساخت سبز را مورد ارزیابی قرار داد.یافته ها: براساس داده های خروجی سناریو افزایش پوشش گیاهی با بیشترین تغییر در وضعیت خرد اقلیم محله و سپس سناریو نمای سبز و بام سبز با اختلافی جزیی در بهبود شرایط اقلیمی موثر بوده اند.نتیجه­ گیری: رویکرد زیرساخت سبز در راستای طراحی شهری حساس به اقلیم با بهبود پوشش گیاهی شهرها و سوق دادن آن ها به سمت اکوسیستم های طبیعی در تلاش برای رفع این مشکل است. این رویکرد در تلاش است شهرها را به عنوان جزیی از طبیعت و نه در مقابل طبیعت برنامه ریزی نماید.

این پژوهش برای بررسی میزان توجه به رویکرد طراحی شهری حساس به آب در آموزش دانشگاهی در ایران دو پرسش طرح کرد: 1) اهداف اصلی و فرعی طراحی شهری حساس به آب کدام اند؟ 2) در آموزش رشته های معماری منظر و طراحی شهری تا چه مقدار به اهداف طراحی شهری حساس به آب توجه می شود؟ راهبرد اصلی در پیشبرد این پژوهش، ترکیبی (کیفی-کمی) بود. در گام اول پژوهش از راهبرد کیفی و روش تحلیل محتوا برای استخراج اهداف اصلی و فرعی طراحی شهری حساس به آب از منابع بهره گرفته شد. سپس اهداف مستخرج به عنوان مولفه های مورد سنجش، مبتنی بر نظرات پنل خبرگان تدقیق شد. در گام دوم برای بررسی میزان توجه به اهداف "طراحی شهری حساس به آب" در آموزش دانشگاهی رشته های معماری منظر و طراحی شهری به کمک ابزار پرسش نامه نظرات اساتید دانشگاه در دو رشته معماری منظر و طراحی شهری جمع آوری شد. در گام سوم پژوهش، از راهبرد کمی آنتروپی شانون برای تحلیل پاسخ های ارایه شده به پرسش نامه ها استفاده شد. آنتروپی شانون یکی از روش های کمی مبتنی بر تصمیم گیری چند معیاره و برگرفته از نظریه اطلاعات برای پردازش داده ها در تحلیل محتوا است. تحلیل پاسخ های ارایه شده به پرسش نامه ها با روش آنتروپی نشان داد که در میان مولفه های 5گانه اصلی طراحی شهری حساس به آب، در آموزش طراحی شهری و معماری منظر به مولفه عملکرد بیش از سایر مولفه ها توجه می شود و دو مولفه امنیت آبی و تامین آب در رتبه دوم، کیفیت آب در رتبه سوم و کمیت آب در رتبه چهارم قرار دارند. از میان 20 مولفه فرعی مورد پرسش، وزن 14 مولفه (معادل 70 درصد مولفه ها) یکسان و ناچیز بود که نشان دهنده توجه کم به آنها در فرایند آموزش معماری منظر و طراحی شهری در ایران است. نتایج نشان داد مولفه هایی که ماهیت کمی داشته اند، جایگاه پایینی در آموزش معماری منظر و طراحی شهری دارند. در حالی که بخش زیادی از مولفه های کیفی توانسته اند وزن بیشتری نسبت به مولفه های کمی کسب کنند. این موضوع نشان داد آموزش معماری منظر و طراحی شهری در ایران به ویژه در حوزه آب، به طور معمول بر بیان مفاهیم نظری و موضوعات کیفی استوار است و برای آماده سازی دانش آموختگان این رشته ها برای مواجهه با چالش های کمی که در پروژه های واقعی با آنها روبه رو خواهند شد، با ضعف جدی روبه رو است. برای پرکردن خلا، بررسی بازنگری شرح دروس این دو رشته و چگونگی افزایش سطح دانش مدرسین آن نسبت به اهمیت موضوع آب، برای انجام پژوهش های آینده پیشنهاد می شود.

بیان مسئله: طراحی بیوفیلیک، ریشه در فرضیۀ بیوفیلیا داشته و باهدف ادغام هوشمندانه عناصر طبیعی در محیط های ساخته شده، به دنبال ارتقای پایداری، بهزیستی و تعامل انسان با طبیعت است. بااین حال، کاربرد گستردۀ این رویکرد نوآورانه در ایران، به واسطۀ چالش هایی همچون تراکم فزاینده شهری، روش های ساخت وساز سنتی و موانع فرهنگی و سیاستی محدود مانده است.هدف پژوهش: با تلفیق شبیه سازی های محاسباتی و مصاحبه های تخصصی با کارشناسان این حوزه، این مطالعه به ارزیابی عملکرد زیست محیطی، انرژی و فرهنگی طراحی بیوفیلیک در سه شهر نمایندۀ مناطق اقلیمی متنوع ایران، یزد (گرم و خشک)، تبریز (سرد و نیمه خشک) و رشت (مرطوب) پرداخته است.روش پژوهش: در بخش تحلیل کمی، داده های اقلیمی دقیق از منابع معتبر همچون پایگاه داده های Meteonorm و پایگاه داده Power ناسا استخراج و با بهره گیری از نرم افزارهای پیشرفته شبیه سازی همچون Ecotect Analysis و Grasshopper-Ladybug، تحلیل و بررسی شد. در بخش کیفی نیز با انجام مصاحبه های نیمه ساختاریافته با 7 نفر از خبرگان و متخصصان این حوزه که با روش نمونه گیری هدفمند و گلوله برفی انتخاب شده بودند، به بررسی چالش ها و فرصت های اجرای طراحی بیوفیلیک در ایران پرداخته شد. نتیجه گیری: یافته های این پژوهش، گواهی بر مزایای چشمگیر اصول طراحی بیوفیلیک در بهبود عملکرد ساختمان ها و ارتقای کیفیت محیط زیست ساخته شده است. به عنوان نمونه، شهر یزد با بهره گیری هوشمندانه از روش های خنک سازی غیرفعال توانست به کاهش قابل توجه 30 درصدی مصرف انرژی دست یابد. شهر تبریز نیز با بهبود عایق کاری حرارتی ساختمان ها، عملکرد انرژی خود را به میزان 20 درصد ارتقا بخشید. در شهر رشت نیز، افزایش 30 درصدی بهره وری آب، گامی مهم در جهت پایداری منابع آبی برداشته شد. بااین حال، گسترش کاربرد طراحی بیوفیلیک در ایران با موانعی همچون محدودیت های اقتصادی، آگاهی ناکافی عمومی و سیاست های پراکنده و ناهماهنگ مواجه است.

در آستانه ورود به سال 1400 خورشیدی، از عمر تاسیس شهرداری ها، حدود یک قرن و از ایجاد قوانین برنامه ریزی توسعه و عمران و آغاز قوانین مربوط به طرح های جامع شهری بیش از نیم قرن می گذرد. هدف کلی از مجموعه این قوانین به همراه تاسیس ساختارها و سازمان هایی برای اجرای آنها، اعمال نظارت بر ایجاد و توسعه شهرها برای تامین شرایط مناسب زندگی برای شهروندان بوده است. تامل در نتایج حاصل از اجرای طرح های توسعه شهری گویای این واقعیت است که این طرح ها علی رغم صرف هزینه و انرژی زیاد در بسیاری از موارد به اهداف خود دست نمی یابند. با علم به وجود این مشکلات، سالهاست عدم هماهنگی سازمان های مرتبط با مدیریت شهری، عدم وجود شیوه های مناسب برای تهیه و اجرای طرح های شهری و نبود توان فنی و مالی لازم در ارگان های متولی به عنوان عوامل مهم موثر در ناکارآمدی طرح ها مطرح بوده است، اما همیشه اهمیت موضوع توجه به زیرساخت هایی که می تواند معادلات مدیریت و برنامه ریزی شهری را تحت شعاع قراردهد از دید پنهان مانده است و در این بین آب به عنوان اصلی ترین مایه حیات و زیربنای توسعه، اساسی ترین نقش را دارد. این پژوهش به روش گراندد تیوری ابتدا با بررسی علل و عوامل شناخته شده ناکارآمدی برنامه ریزی شهری در ایران، به تبیین ارتباط این موضوع با عوامل بحران ساز ناکارآمدی پرداخت و سپس با مشخص کردن تاثیر توجه به نقش محوری آب در حذف بخش زیادی از این عوامل، با ارایه مدلی بومی برای استفاده از مبانی طراحی شهر حساس به آب در برنامه ریزی شهری پیشنهادی برای عملیاتی و کاربردی تر کردن روش های متداول برنامه ریزی شهری ارایه کرد که در صورت به کارگیری در آینده می تواند مشکلات برنامه ریزی شهری در کشور را به صورت محسوسی کاهش داده و از بین ببرد.

فضای سبز شهری از قطب های مصرف کننده آب در شهرهاست. وابستگی فضای سبز به منابع آب زیرزمینی در ایران منجر به کاهش سطح آب زیرزمینی و افزایش تقاضا برای آب شرب شده است. شهرها با خلق سطوح نفوذ ناپذیر منجر به ایجادسیلاب و کاهش تغذیه آب های زیرزمینی در فصل بارش می شوند. شهر مهاجران یکی از این شهرهاست. به نظر می رسد طراحی شهری حساس به آب توام با طراحی کولوژیک که بر استفاده بهینه از منابع موجود و استفاده مناسب از آنها دارند می تواند راهکار مناسبی برای تعدیل اثرات سوء کم آبی باشد. در این مطالعه ابتدا منابع و مصارف آب مبتنی بر رویکرد طراحی شهری حساس به آب در شهر مهاجران تحلیل و در ادامه استراتژی_هایی به منظور توسعه فضای سبز در چارچوب طراحی اکولوژیک و با استفاده از منابع آب شناسایی شده، ارایه شد. نتایج نشان می دهد منابع آب غیرمتعارف پتانسیل قابل توجه ای در جایگزینی با منابع آب زیرزمینی برای آبیاری فضاهای سبز در محدوده مطالعاتی دارند. لذا استراتژیهای توسعه منظر در محدوده با استفاده از بهترین اقدامات مدیریتی از رواناب شهری، ذخیره آب باران در خانه های مسکونی، تصفیه فاضلاب برای توسعه منظر و فضای سبز مقاوم به خشکسالی پیشنهاد شد.

سابقه و هدف طراحی شهری حساس در برابر آب، مفهومی با هدف مدیریت پایدار منبع های آبی است که ایجاد ارتباط میان برنامه ریزی، طراحی شهری و طراحی منظر با مدیریت پایدار آب شهری را در دستور کار داشته و با بیان راه حل های طراحی با آسیب محیط زیستی کمتر، سعی در بازگرداندن چرخه طبیعی آب در شهر را دارد. این مفهوم برای اولین بار در استرالیا، در سال 1994 مطرح و پس از آن در کشورهای مختلفی از جمله امریکا، آلمان، هلند، استرالیا بکار گرفته شده است. با وجود اقبال شدیدی که این مفهوم بویژه در پهنه های بارانخیز داشته و هرچند پهنه های وسیعی از ایران جزء این حوزه ها بشمار می آیند ولی تاکنون پژوهشی در مورد کاربست طراحی شهری حساس در برابر آب در ایران انجام نگرفته است. مواد و روش ها این پژوهش در گروه تحقیقات توصیفی-کابردی قرار دارد. در مرحله اول به معرفی رویکرد طراحی شهری حساس در برابر آب پرداخته شده است و در مرحله بعد شاخص های این رویکرد بعنوان یک رویکرد مدیریتی یکپارچه در مدیریت آب شهر بارانخیز رشت استخراج شده وسپس سنجش و تحلیل میشود و در نهایت، مبتنی بر نتایج حاصل از توصیف شاخص ها و ارزیابی آنها، راهبردهایی برای بهبود وضعیت مدیریت آب شهر رشت تدوین می شود. از آنجا که استخراج ابعاد و شاخص ها به مطالعه دقیق منبع ها و سندها بستگی دارد، گردآوری داده ها با مطالعه اسنادی انجام گرفته است و بمنظور استنباط تکرارپذیر و معتبر بودن داده هایی که از اسناد و مدارک به صورت متنی استخراج شده اند، روش تحلیل محتوا بکار گرفته شده است. از آنجا که شاخص ها به لحاظ وزنی یکسان نیستند، پس از استخراج ابعاد و مولفه ها و شاخص های پرتکرار مدیریت یکپارچه آب، از طریق روش تحلیل محتوا، ضرایب اهمیت هر یک از سطح ها در سطح بالاتر از طریق پرسشنامه متخصصان (دلفی) به روش وزندهی نوسانی لیکرتی پنج تایی محاسبه و در نهایت وزن هر یک از شاخص ها تعیین شده است. نتایج و بحث بر اساس نتیجه پرسشنامه متخصصان، بعد محیط زیستی مهمترین بعد استخراج شده و دو شاخص بهداشت رودخانه های شهر و میزان ذخیره آب باران به ترتیب با وزن های 0/0469 و 0/0463، بیشترین اهمیت را در پایداری مدیریت آب شهری دارند. در ادامه تحقیق، داده های جمع آوری شده از طریق مشاهده، پرسشنامه و استفاده از پایگاه داده های آماری، وضع موجود شهر رشت در قالب جدول راهبردهای مناسب در گروه راهبردهای انطباقی، GOSP سوات تحلیل شد و با امتیاز وزنی عامل های درونی و بیرونی، بر اساس ماتریس راهبردها اولویت بندی و در نهایت سیاست های مناسب برای کاربست رویکرد طراحی شهری QSPM تدوین شدند و سپس از طریق ماتریس حساس در برابر آب در شهر رشت، تدوین شد. تبدیل شبکه زیرساخت خاکستری شهر رشت به شبکه زیرساخت سبز-آبی، بوم آشکاری زیرساخت های سبز به جای لوله کشی های زیرزمینی، تغییر نگرش نسبت به رابطه بین آب، طبیعت و ساختمان ها و افزایش آگاهی شهروندان نسبت به چرخه طبیعی آب، رخ ندادن سیلاب در معابر بهنگام بارندگی ها، پاکیزگی رودخانه های زرجوب و گوهررود و تالاب ها و تبدیل آنها به کریدورهای سبز و فضاهای گذران اوقات فراغت، افزایش پوشش گیاهی از سقف ها تا نماها و تراس ها که تاثیر مثبتی بر درجه حرارت، کیفیت هوا، حیات وحش و سلامت روان خواهد داشت و کاهش مصرف آب شرب در مصرفهای غیر شرب تا پنجاه درصد (کاهش پنج میلیون لیتر آب شرب فقط از طریق جمع آوری آب خاکستری یا آب باران و مصرف آن در فلاشتانک های ساختمان ها)، از جمله سیاست های حاصل از کاربست این رویکرد در مدیریت آب این شهر است. نتیجه گیری رویکرد "طراحی شهری حساس در برابر آب"، بعنوان عقب افتاده ترین رویکرد کاربست طراحی شهری برای مدیریت پایدار آب شهری، از مدیریت کیفیت رواناب های سطحی به سوی یک چارچوب وسیع تر برای یکپارچه سازی مدیریت آب شهری در ترکیب با طراحی شهری، تکامل یافته است و گواهی می دهد که امکان مدیریت حضور آب در شهر میتواند سیلاب ها را از مصیبت به نعمت شهری بدل ساخته، ارزش های محیط زیستی، اجتماعی و اقتصادی درمحیط های شهری، بویژه شهرهای بارانخیز ایجاد نماید.

نظام انسان ساخت شامل ساختمان ها، ترابری و صنعت، سهم قابل ملاحظه ای در پدیده تغییر اقلیم در جهان دارد. بستر اصلی ساخت وسازهای بشر، شهرهاست. اصول شهرسازی نامناسب به ویژه در کشورهای کمتر توسعه یافته، در دهه های اخیر، پدیده گرم­شدن کره زمین و تغییر اقلیم را چند برابر کرده است. لذا هدف نوشتار حاضر، بررسی میزان تأثیرگذاری اصول و شاخص های طراحی شهرها بر پدیده تغییر اقلیم است. این پژوهش یک مطالعه کیفی است که در بخش عملی انجام شده. بر حسب هدف، پژوهش از نوع بنیادی دسته بندی می شود. در این راستا از رویکرد اثبات گرایی کمک گرفته و پایه اثبات گرایی نیز روش استدلال منطقی است. در روش استدلال منطقی از مدل ANP و منطق فازی استفاده می شود. نتایج پژوهش بیانگر آن است که ساختمان ها با امتیاز 5729/0 بیشترین امتیاز را در برش عرضی 6 (هسته مرکزی شهر) به خود اختصاص داده. فضاهای تبادل و ترابری با امتیاز 1713/0 در برش عرضی سوم (بافت میانی) بالاترین امتیاز را کسب کرده است. فضاهای باز طبیعی، باز عمومی و خیابان ها با امتیاز 8146/0 در برش عرضی اول (حومه و نواحی بکر) بیشترین امتیاز را در تأثیرگذاری بر پدیده تغییر اقلیم دارد.